Wirusy, bakterie, grzyby i pasożyty to biologiczne czynniki ryzyka, które w sprzyjających warunkach mogą brać udział w procesie nowotworzenia, obok lepiej znanych czynników chemicznych czy fizycznych. Kluczowe jest to, że najgroźniejsze jest zwykle przewlekłe zakażenie – takie, które trwa latami i stale drażni komórki oraz układ odpornościowy.

Jak infekcje mogą sprzyjać nowotworom?

Patogeny mogą wpływać na rozwój raka kilkoma drogami: uszkadzając DNA zakażonych komórek, przewlekle podtrzymując stan zapalny lub osłabiając nadzór układu odpornościowego nad komórkami z mutacjami.

Czasem sama infekcja nie wystarcza – dopiero połączenie z innymi czynnikami (np. paleniem, alkoholem, otyłością czy ekspozycją na chemiczne kancerogeny) istotnie zwiększa ryzyko.

Dlatego w praktyce nie mówimy o „jednej przyczynie raka”, ale o kumulacji czynników środowiskowych, stylu życia, genetyki i właśnie infekcji.

Wirusy onkogenne

Niektóre wirusy potrafią wbudowywać swój materiał genetyczny do komórek gospodarza lub przeprogramowywać ich działanie, co może prowadzić do niekontrolowanych podziałów komórkowych.

Przykładem są typy HPV związane z rakiem szyjki macicy, odbytu, gardła i prącia czy wirus zapalenia wątroby typu B i C zwiększające ryzyko raka wątroby.

U części osób zakażenie ustępuje samoistnie, ale przewlekłe nosicielstwo, palenie tytoniu czy nadużywanie alkoholu dodatkowo podbijają ryzyko nowotworów w obrębie zakażonej tkanki.

Choroby przenoszone drogą płciową mogą być wywołane przez wirusy (HPV, HIV, HBV, HCV), bakterie (np. rzeżączka, chlamydioza), grzyby drożdżopodobne czy pierwotniaki. Największe znaczenie onkologiczne mają przewlekłe zakażenia – długo trwające, często skąpoobjawowe lub nawracające, które utrzymują stan zapalny i uszkadzają komórki nabłonka.

U mężczyzn szczególnie istotne są infekcje dotyczące napletka, żołędzi, prącia, odbytu i jamy ustnej, bo to tam dochodzi do bezpośredniego kontaktu z patogenem podczas aktywności seksualnej.

HPV – kluczowy wirus „seksualny”

HPV (wirus brodawczaka ludzkiego) to najważniejszy wirus onkogenny przenoszony drogą płciową, bardzo powszechny w populacji seksualnie aktywnych mężczyzn. Część zakażeń przebiega bezobjawowo i samoistnie ustępuje, ale przewlekła infekcja typami wysokiego ryzyka (zwłaszcza 16 i 18) zwiększa ryzyko raka prącia, odbytu, jamy ustnej i gardła, a u partnerek – raka szyjki macicy.

Widocznym sygnałem mogą być kłykciny kończyste (brodawkowate zmiany w okolicy narządów płciowych i odbytu), choć nowotwór może powstać także w miejscach pozornie „bez zmian”.

HIV – nie bezpośrednio rakotwórczy, ale zmienia zasady gry

HIV sam w sobie nie jest klasycznym wirusem „uszkadzającym DNA komórki nowotworowo”, ale poprzez stopniowe niszczenie odporności radykalnie zmienia równowagę między komórką z mutacją a układem immunologicznym.

U osób żyjących z HIV częściej rozwijają się nowotwory związane z innymi wirusami: mięsak Kaposiego (HHV-8), chłoniaki nieziarnicze, rak odbytu i szyjki macicy (HPV), a także rak jądra, nerki, wątroby i płuca. HIV sprawia też, że uporczywe zakażenia HPV łatwiej utrzymują się w organizmie i szybciej przechodzą w zmiany przednowotworowe, co wymaga bardziej intensywnej profilaktyki onkologicznej.

Bakterie i grzyby

Niektóre bakterie, jak Helicobacter pylori w żołądku, poprzez przewlekły stan zapalny błony śluzowej i wytwarzane toksyny mogą zwiększać ryzyko raka żołądka. Podobny mechanizm – przewlekłe drażnienie tkanek, stres oksydacyjny i zaburzenia w podziale komórek – opisuje się przy długotrwałych infekcjach innych bakterii.

Grzyby i pleśnie same mogą kolonizować organizm, ale szczególnie groźne są produkowane przez nie toksyny, np. aflatoksyny wytwarzane przez pleśnie z rodzaju Aspergillus na źle przechowywanych zbożach czy orzechach, które WHO zalicza do kancerogenów związanych głównie z rakiem wątroby.

Pasożyty

Również część pasożytów wiąże się ze zwiększonym ryzykiem określonych nowotworów. Przywry atakujące drogi żółciowe czy układ moczowy mogą przez lata utrzymywać stan zapalny i mechanicznie drażnić nabłonek, co sprzyja powstawaniu zmian nowotworowych w tych narządach. Zwykle czynnik pasożytniczy działa razem z innymi – np. paleniem tytoniu, zanieczyszczeniem środowiska czy przewlekłymi chorobami wątroby – dlatego warto myśleć o nim jako o jednym z elementów „układanki ryzyka”.

Co można zrobić praktycznie?

Na część biologicznych czynników ryzyka mamy realny wpływ: można się szczepić przeciwko niektórym wirusom (np. HBV, HPV), leczyć przewlekłe infekcje bakteryjne i pasożytnicze oraz dbać o warunki sanitarne i higienę żywności, aby ograniczać ekspozycję na pleśnie i ich toksyny.

Równolegle kluczowe jest ograniczanie innych kancerogenów (dym tytoniowy, alkohol, zanieczyszczenia powietrza, chemiczne substancje rakotwórcze w pracy), bo to ich kombinacja decyduje o faktycznym ryzyku zachorowania.

W razie wątpliwości co do przewlekłych infekcji lub narażenia w pracy warto porozmawiać z lekarzem rodzinnym lub specjalistą BHP i zaplanować odpowiednią diagnostykę.